Later in het najaar gaan nog eens twee stukken in première die de serie compleet maken. Muziekjournalist Charlie Crooijmans sprak met Jorge Isaac, artistiek leider van Black Pencil en blokfluitist, over het ontstaan van het project en hoe het ensemble een match vond tussen de componisten en de landschapskunstwerken.

In Almere heeft Black Pencil een kantoor in De Voetnoot, een broedplaats aan het Stadhuisplein. Het interview vindt plaats in een kleine kamer met een grote tafel. Aan de wanden hangen posters en op de tafel liggen flyers en kaarten van de landschapskunstwerken.

Jorge Isaac, de drijvende kracht achter het project, is altijd nieuwsgierig naar verschillende inspiratiebronnen. "Wat raakt je? Wat voel je? En dan creëer je iets. In mijn vakgebied heb ik een grote bewondering voor componisten: hoe zij vanuit het niets een werk kunnen schrijven, hoe ze muziek in hun hoofd horen. Dat vind ik fantastisch. Met Black Pencil ben ik ook altijd met muziek en natuur bezig. Naast de nieuwe stukken spelen we op 29 en 30 augustus ook oude muziek van componisten die zich lieten inspireren door de natuur. En dat is zo krankzinnig mooi."

Black Pencil is een Nederlands ensemble (opgericht in 2010) dat blokfluit, panfluit, altviool, accordeon en slagwerk combineert. Het ensemble staat bekend om zijn verrassende, eigenzinnige uitvoeringen van zowel oude als eigentijdse muziek – van vroege en klassieke werken tot  hedendaagse composities. Black Pencil heeft tussen 2010 en 2026 meer dan vijfhonderd nieuwe werken laten schrijven door (inter)nationale componisten. Hun benadering – het combineren van historische en moderne klanken – maakt hen bij uitstek geschikt voor dit project, waarin natuur, kunst en muziek samenkomen.

De concertreeks Buitengewone muziek – niet in een concertzaal, maar buiten in de natuur – is bijzonder. Isaac merkte dat eigentijdse muziek soms conceptueel of elitair kan overkomen en wil graag op een laagdrempelige manier iedereen bereiken. Als voorbeeld noemt hij Versailles, waar hij dit jaar op vakantie was: "Koning Lodewijk XIV gaf opdrachten aan kunstenaars voor sculpturen, schilderijen en composities. Zo is er een directe koppeling met Versailles, het paleis en de koning, en tegelijkertijd zijn de kunstwerken tijdloos en voor iedereen toegankelijk." Isaac vindt het ook belangrijk dat er niet alleen muziek klinkt in concertzalen of in een hogere, abstracte wereld, maar ook in de wereld waarin je als 'gewoon mens' leeft.

Selectie componisten

"Het begon in 2021, toen we een concert gaven waar Michiel Rijsberman (D66), destijds gedeputeerde van Kunst & Cultuur in Flevoland, bij aanwezig was. Na afloop spraken we elkaar en hij gaf me zijn telefoonnummer. Aangezien ik het belangrijk vind om met verschillende mensen te kunnen sparren, heb ik hem gebeld en weer ontmoet. We spraken over de gerestaureerde landschapskunstwerken in de provincie. Hij wilde graag dat we tijdens de heropening van het landschapskunstwerk De Groene Kathedraal zouden optreden. Alleen had ik een aanvullend idee: om er nieuwe muziek voor te laten schrijven. En waarom niet voor alle vier de deels gerestaureerde kunstwerken? Daar ging hij mee akkoord. Toen kwam het leukste gedeelte: welke componisten kiezen we voor welk kunstwerk?"

De componisten werden geselecteerd op basis van verschillende factoren. "Het moesten bekende componisten zijn. Want, ja, het is best een artistiek risico en de provincie heeft ons haar vertrouwen gegeven. We nemen dit altijd bloedserieus. Het moet iemand zijn die actief is, de connectie tussen natuur en kunst begrijpt, openstaat voor nieuwe inspiratiebronnen, en voldoende verbeeldingskracht heeft om het kunstwerk en de omgeving te verklanken, maar ook de betekenis ervan kan vertalen in noten."

"Het was geen eenvoudige opdracht. Ik wilde ook niet uitstralen dat Black Pencil alles weet. We gaven iedere componist alleen een kader met de vraag: wil je dit gaan doen? Het was voor ons best spannend, want we wisten niet hoe de componisten erop zouden reageren. Maar eigenlijk is het allemaal vrij soepel gegaan. We gingen vooral uit van onze intuïtie, ervaring met de componist of kennis over de componist."

Het vervolg

Dankzij steun van onder meer het Fonds Podiumkunsten heeft Black Pencil nieuwe compositieopdrachten kunnen koppelen aan de landschapskunstwerken, als vervolg op de eerste vier opdrachten in 2022.

De optredens van en bij de volgende vier werken vinden plaats op 29 en 30 augustus 2026 tijdens de concertreeks Buitengewone Muziek. Bezoekers kunnen de uitvoeringen bijwonen bij de desbetreffende landschapskunstwerken in Flevoland. Op zondag 30 augustus is er ook een rondleiding door gidsen van Natuurmonumenten in het Waterloopbos, een gigantisch voormalig openluchtlaboratorium en rijksmonument bij Marknesse in de Noordoostpolder. Het terrein bevat de vervallen schaalmodellen van waterwerken, waaronder onderdelen van de Deltawerken en havens in het buitenland.

Tijdloos

"De reeks is nu compleet. Er zijn nu composities voor alle tien iconische kunstwerken in de provincie Flevoland. Een unicum." Iedere keer werd de componist voor de landschapskunstwerken anders benaderd. Sommige stukken klopten meteen als een bus, bij andere moest hier en daar nog aan geschaafd worden. "Wij zijn echt heel enthousiast om op deze manier muziek bij de mensen te brengen. Het is veel toegankelijker en brengt alles bij elkaar: muziek, beeldende kunst en natuur. Het is muziek van nu in de directe omgeving voor iedereen. We hopen in de toekomst ook de laatste composities nog live te spelen op de plek waar ze door zijn geïnspireerd. En wie weet wat er nog meer uit voortkomt."

Maar de werken hoeven niet per se op die locaties te worden uitgevoerd. De betekenis en de sfeer van de kunstwerken zijn immers verklankt in de composities. De compositieopdrachten van Black Pencil in de provincie Flevoland zijn, net als de opdrachten aan de kunstenaars van de zonnekoning uit Versailles, tijdloos geworden en maken nu deel uit van het vaste repertoire van Black Pencil.

Overzicht van de tien landschapskunstwerken en composities

Deze vier composities gaan op 29 en 30 augustus 2026 in première:

Polderland Garden of Love and Fire – 'Shard' – Renske Vrolijk

Polderland Garden of Love and Fire (1997) van de architect Daniel Libeskind is een labyrint van verticale wanden van aluminium. Het kunstwerk staat op de Pampushavenweg in Almere. Als je de lijnen van de wanden doortrekt, verbind je Salamanca, Berlijn en Amsterdam. Dit werk vond Black Pencil heel passend voor Renske Vrolijk, omdat het een reflectie is op identiteit. Ze heeft gebruikgemaakt van het oud-Hollandse lied Liefste gy zijt ongestadig, waarbij de melodie is ontdaan van alle sentimentaliteit en in een mechanisch, ritmisch raster is gezet.

Exposure – 'Exposure' – Anthony Fiumara

Exposure (2010) van Antony Gormley is een stalen reus van bijna 26 meter hoog die peinzend uitkijkt over het Markermeer. Het werk wordt ook wel 'de hurkende man' genoemd. Hij is groot, maar maakt zich ook klein; hij is massief, maar je kunt er ook doorheen kijken. Black Pencil gaf de opdracht aan Anthony Fiumara, een meester in het verklanken van tegenstellingen. Fiumara was getroffen door alles wat om het beeld heen bewoog. "In mijn muziek probeer ik deze dualiteit weer te geven", beschrijft hij. "Het onstuitbare momentum van de tijd en de rustige momenten van reflectie. Het ensemble wordt zelf een soort landschap – altijd in beweging, altijd levend."

Deltawerk// – 'TIJ' – Celia Swart

Deltawerk// (2018) van RAAAF en Atelier de Lyon is een betonnen sculptuur van 240 meter lang, vijf meter breed en zeven meter diep, waarin gezaagd is - vandaar de dubbele slash in de titel. Het werk staat in het Waterloopbos bij Marknesse. Celia Swart, afkomstig uit Zeeland, waar Deltawerken de provincie beschermen tegen overstromingen en dijkdoorbraken, is opgegroeid met de kracht van de zee. "Dat grootse en het stromen van water hebben iets poëtisch", aldus Swart in een video-interview. "De betonblokken van Deltawerk// lijken op een golf die neerdaalt; daar hoorde ze muziek in." Voor TIJ heeft ze een sample gemaakt van het geluid van een vallende baksteen dat ze helemaal heeft getransformeerd.

Riff, PD#18245 – 'Riff' – Peter Vigh

Riff, PD#18245 (2018) van Bob Gramsma ziet eruit als een reusachtig opgetild brok kleigrond, is gemaakt van staal en beton, en staat op een voormalig landbouwkavel in Dronten. Het midden is doorkliefd en je kunt met de trap naar boven, wat een mystieke doorgang is. Black Pencil koos voor componist Peter Vigh, die eerder het werk Totaliter Aliter voor het ensemble schreef, dat verwijst naar het universum van de dood.

Met de premières van nog twee composities in het najaar van 2026 is de reeks voltooid en wordt het album Hyper Nature gepresenteerd:

PIER+HORIZON – 'Pier+Horizon' – Aart Strootman

PIER+HORIZON (2016) van Paul de Kort ligt in Kraggenburg. Rond de as van dit werk drijven boomstammen, die aan één zijde zijn bevestigd aan een paal. De titel verwijst naar het schilderij Pier en Oceaan (1915) van Piet Mondriaan. Aart Strootman werd voor de tweede keer gevraagd, juist omdat het een kunstwerk is met abstractie en toch veel patronen van horizontale en verticale lijnen. Het roept direct concepten uit de minimal music op – iets dat perfect aansluit bij de muziek van Strootman.

Engelen/Angels – Mayke Nas

Engelen/Angels (1994) van Moniek Toebosch (1948–2012) staat op de dijk tussen Enkhuizen en Lelystad. Op deze plek kon je vroeger je autoradio afstemmen op FM 98,0 MHz, op 'de Engelenzender'. Het werk geeft de indruk alsof je in een rijdend kapelletje zit. Eerst wilde Black Pencil een compositie van Yannis Kyriakides, maar die heeft Mayke Nas aanbevolen, omdat zij het nichtje van Toebosch is en nauw verbonden is met het behoud van het geluidskunstwerk.

Overzicht van de vorige werken

De volgende vier werken gingen in 2022 al in première en staan met andere composities voor bijzondere buitenplekken op het album Into Space:

De Groene Kathedraal – 'Into Space' – Calliope Tsoupaki

De Groene Kathedraal (1996) van Marinus Boezem is een levende replica van de gotische kathedraal in Reims, maar dan zonder muren, vloer of glas: in plaats daarvan staan er 178 populieren. Het werk aan het Kathedralenpad in Almere symboliseert de vergankelijkheid van de natuur en de menselijke cultuur, en nodigt uit tot reflectie over tijd en ruimte.

Bij dit werk dacht Black Pencil meteen aan Calliope Tsoupaki. De componist, die vaak inspiratie haalt uit de Byzantijnse traditie, oude rituelen en de essentie van het menselijk bestaan, was meteen geïnspireerd. "Ze was zelfs oprecht ontroerd", zegt Isaac. In een video-interview vertelt Tsoupaki dat ze een hymne heeft geschreven, maar omdat Black Pencil een instrumentaal ensemble is, moest ze dat aanpassen. De accordeon bleek geweldig als orgel te fungeren in de openluchtkerk.

Het Observatorium – 'The Observatory' – Yannis Kyriakides

Het Observatorium (1977) van Robert Morris is van bovenaf gezien cirkelvormig. Het ligt bij de Swifterringweg in Lelystad. De cirkels zijn de concentrische aarden wallen die het werk vormen. "Voor dit kunstwerk dachten we meteen aan Yannis Kyriakides, omdat hij goed is met elektronica." Kyriakides was ook meteen enthousiast: het bleek een van zijn lievelingsplekken te zijn, waar hij vaak naartoe fietst. In een video-interview vertelt hij dat de ruis die hij in de cirkels hoorde associaties met de wind oproept.

Sea Level – 'Sea Level' – Aart Strootman

Sea Level (1996) van de Amerikaanse kunstenaar Richard Serra in Zeewolde bestaat uit twee donkergrijze betonnen muren die dwars door het park lopen. De muren, elk tweehonderd meter lang, staan diagonaal in elkaars verlengde aan weerszijden van een kanaal. Black Pencil gaf de opdracht aan Aart Strootman, die graag werkt met abstracties en patronen.

Aardzee – 'Earth Sea' – Meriç Artaç

Aardzee van Piet Slegers, ook in Zeewolde, is een groot stuk golvend landschap, omdat hier vroeger de zee lag. Je krijgt er meer een gevoel bij dan dat je het goed kunt overzien. Black Pencil heeft Meriç Artaç gevraagd om hiervoor een stuk te schrijven. "Ik wist dat zij de abstracte vormen van Aardzee zou snappen, en ze vond het kunstwerk meteen fantastisch. Als je er rondloopt, doet het iets met je."